Instrumenty

Berimbau, czyli najstarszy instrument perkusyjny świata

Opracował: Łukasz Tadla – Est.instr. Calango

Źródła: Jorge Luiz de Freitas
„Capoeira infantil, a arte de brincar com o proprio corpo”
historiadetudo.com
mundopercusion.com
wikipedia.org

Słowem wstępu…

Do napisania tego artykułu zmotywowali mnie moi uczniowie.
Na treningach ciężko jest znaleźć czas, aby opowiedzieć coś więcej o najważniejszym instrumencie w capoeira, jakim jest berimbau.
Dlatego postanowiłem poukładać wszystkie znane mi informacje oraz zasięgnąć dodatkowych wiadomości
z bogactwa internetu.
Tak właśnie powstał ten artykuł 🙂

Już za pierwszym razem, kiedy usłyszałem dźwięk berimbau, był on dla mnie czymś magicznym.
To dzięki Niemu graliśmy capoeira, wiedzieliśmy co grać,
w jakim tempie.
On decydował kiedy roda się rozpoczyna i kiedy kończy.
Berimbau prowadził roda i mówił co mamy robić…

 

 

 

962faa4e0791a228aa48f84838cff827

 

 

 

HISTORIA  BERIMBAU

Słowo Berimbau znaczy w języku portugalskim tyle,
co w polskim Drumla.
Są to instrumenty o tym samym pochodzeniu
(choć są dziś zaliczane do różnych grup – Drumla
do Lamelofonów jako podtyp Idiofonów, a Łuk grający do Chordofonów).
Owe instrumenty są też bardzo stare, niemal jak ludzkość.
Odnajdywane są np. obrazy w jaskiniach przedstawiające grę na łuku.
Pod koniec XIX wieku Henry Balfour zaproponował,
że łuk grający powstał z łuku do polowań.
Później Montandon, Szwedzki antropolog,
wysunął teorię dokładnie odwrotną,
że to łuk na polowania powstał z instrumentu muzycznego.
W 1929 roku Curt Sachs sugerował, że powstały one niezależnie od siebie.

Jaką by teorię nie przyjąć za prawdziwą, berimbau jest uznawany jako najstarszy perkusyjny instrument muzyczny.
Szacuje się, że powstał od około 15000 do 20000 lat przed narodzinami Chrystusa.
Argumentem przemawiającym za tym faktem, jest potwierdzenie jego obecności podczas egipskich uroczystości;
Berimbau był odnajdowany m.in. w Mezopotamii (teren uważany za pierwszy gdzie rozwinęła się cywilizacja), Persja, Fenicja.
Uważa się, że starożytne plemiona afrykańskie używali
go w rytuałach pogrzebowych i został on zabrany
do Brazylii przez niewolników w 1538 roku naszej ery.
Do czasu rozsławienia tego instrumentu przez sztukę capoeira, był stosowany jako narzędzie do porozumiewania się niewolników (niezrozumiałe dla białych nadzorców), przez producentów cukierków zwykle uwolnionych niewolników, by przyciągnąć uwagę klientów oraz przez pasterzy.

Nazwa instrumentu nie wszędzie brzmi tak samo. Np. w Angoli nazywa się Hungu.
Inne nazwy berimbau w Brazylii: urucungo , urucurgo , orucungo , oricungo , uricungo , rucungo , ricungo , berimbau metalizado , gobo , marimbau , bucumbumba , bucumbunga , gunga , macungo , matungo , mutungo , aricongo , arco musical e rucumbo , berimbau de peito, berimbau de barriga (uważana za pełną poprawną nazwę berimbau obecną przy capoeira).

Berimbau, który znamy z capoeira należy do tzw. łuków grających.
Rozróżniamy trzy główne rodzaje:

1) Łuk ziemny – instrument wkładamy do wykopanej w ziemi otwór. Do środka wkładamy korę drzewną, do której przywiązany jest jeden koniec potencjalnej struny, w celu zabezpieczenia przed wypadaniem kory przysypujemy otwór kamieniami.
Tymczasem drugi koniec struny jest przywiązany do rosnącej gdzieś w pobliżu gałęzi jakiegoś krzewu czy do małego drzewka.
Gracz jedną ręką trzyma gałąź, a palcami drugiej ręki uderza w strunę.
Wysokość dźwięku zmienia on przez przyciąganie gałęzi. Pigmeje z Republiki Kongo i z Kamerunu preferują granie mniej melodyjne, bardziej perkusyjne, lubią gdy druga osoba w tym czasie gra dwoma patykami na kawałku kory drzewnej.
Podobnym instrumentem jest Cytra ziemna, używana w Ugandzie, na Madagaskarze, w Indonezji. Zamiast prostej gałązki używa się tu krótkich ściętych z drzewa gałązek w kształcie procy, na których szczycie przewiązuje się strunę – dzielą ją one w ten sposób na kilka części.

Oprócz tego istnieje w Burundi łuk grający, ale z trzema tykwami (jedna standardowa na wysokości brzucha, a dwie małe na końcach, wzmacniające efekt rezonansowy), przy czym wysokością dźwięku steruje się za pomocą obu patyków, którymi uderzamy w strunę.

 

2) Łuk brzuszny – czyli to, co większość z Nas nazywa Berimbau.
Większa część rozciętej tykwy, pełniąca rolę pudła rezonansowego, przysuwana jest podczas gry
i oddalana od brzucha, celem zabawy rezonansem.berimbau-artykul1-1
Nie jest to jednak w pełni słuszne nazewnictwo, pełna nazwa brzmi Berimbau de Barriga.
Również ten instrument jest popularny na całym świecie, zwłaszcza wśród pasterzy i wśród ludów zbieracko-łowieckich.
W Angoli południowej i wschodniej występuje Mburumbumba/Mbulumbumba, skąd wg encyklopedii Britannica pochodzi słowo Berimbau. Natomiast słowo Gunga pochodzi od identycznego instrumentu nazywanego w Angoli środkowej i zachodniej Hungu/Ungu.
Jak pewnie wszyscy wiedzą są zasadniczo trzy wielkości Berimbau de Barriga: Gunga, Medio, Viola.
gunga-medio-viola
Grze towarzyszy wstrząsanie koszyczkiem, uplecionym z pędów młodych drzew, wypełnionym nasionami.
W Brazylii nazywa się go Caxixi, a w Angoli pd KatxeKatxe lub Saxi. Inną wersją łuku grającego, którą zaliczyłem do kategorii brzusznej jest Célibau, który, jakkolwiek trzymany pionowo, to nie jest oddalany od czy zbliżany do brzucha, gdyż zrobiony jest
z całej niemalże tykwy (Kalebasa/Cabaça), odwróconej w przeciwną stronę niż w Berimbau de Barriga. W środkowej części tykwy (na łączeniu części większej z mniejszą) robi się otwór, w który wkłada się kij, w ten sposób mocując na nim pudło rezonansowe. Poza tym gra jest analogiczna jak w zwykłym łuku brzusznym.

 

3) Łuk ustny – gdy jako pudła rezonansowego używa się jamy ustnej. Nazwa w Brazylii: Berimbau de Boca (tak samo nazywa się też Drumlę). Jest to bodaj najbardziej popularna na świecie odmiana chordofonu jednostrunowego. Pigmeje i Buszmeni do sterowania wysokością dźwięku używają patyka lub noża.

berimbau-de-boca

Berimbau jako broń…

W capoeira berimbau często był nie tylko instrumentem.
W czasie zagrożenia zamieniał się w bardzo niebezpieczną broń!
Często capoeiristas zaostrzali końcówkę berimbau na której widniała struna.
Spotykano również berimbau w którym przy stopce były wykonywane zagłębienia w które były wkładane ostrza.

Share This